Z KULTURĄ. Łemkowie – zapomniani mieszkańcy Podkarpacia [FOTO] 

  • 15.10.2019, 13:00
  • DJ
Z KULTURĄ. Łemkowie – zapomniani mieszkańcy Podkarpacia [FOTO] Fot. Archiwum Narodowe w Krakowie

Podziel się:

Oceń:

Łemkowie to jedna z grup etnicznych w Polsce, a związani są w szczególności z Beskidem Niskim, zachodnimi Bieszczadami oraz Krynicą-Zdrój. Dawniej zamieszkiwali przede wszystkim Karpaty Wschodnie, jednak w wyniku przesiedleń i akcji „Wisła” rozsiano ich po całym kraju. Dziś jest ich zaledwie garstka, bo raptem około 10 tysięcy, nadal stanowią jednak ważną część historii i kultury Beskidów i zachodnich Bieszczad.

Łemkowie są odrębną od Polaków grupą etniczną posiadającą własny język, kulturę oraz religię. W wielu innych krajach, które Łemkowie zamieszkują, uznawani są za odrębny naród. Są częścią grupy Słowian wschodnich, a ich język często nazywany jest rusińskim. Sami Łemkowie dawniej mówili o sobie Rusini czy Rusnacy, co miało podkreślać ich wschodniosłowiański etnos. Grupa ta zamieszkiwała nie tylko polską, ale również słowacką część Karpat, głównie zachodnie Bieszczady, Beskid Sądecki, Beskid Niski, a po stronie Słowacji nawet Podtatrzu. Niegdyś żyli w tym obszarze tak licznie, że pozostałe narody były tutaj de facto mniejszościami. Sama nazwa „Łemkowie” pochodzi od słowa w ich języku: „łem”, co oznacza „tylko”.

 

Historia pochodzenia Łemków nie jest do końca pewna i wysnuwane są na ich temat przeróżne teorie. Jedną z popularniejszych jest ta, iż są oni po prostu zrutenizowanymi wołoskimi (rumuńskimi) góralami i pasterzami, którzy przemieszczali się po terenie Karpat w wyniku migracji jeszcze w średniowieczu. Inne teorie z kolei mówią, iż Łemkowie są po prostu jedną z ukraińskich lub polskich grup etnograficznych. Sami Łemkowie najczęściej natomiast przyjmowali hipotezę o tym, że pochodzą od ludu Białych Chorwatów, słowiańskiego plemienia, które miało zamieszkiwać tereny między Sanem a Bugiem. Ta ostatnia jednak znajduje najmniejsze poparcie pośród historyków i archeologów, ale była kluczową w tworzeniu się odrębnej tożsamości narodowej u Łemków.

 

Łemkowie od Polaków czy Słowaków różnili się nie tylko językiem, czy pochodzeniem etnicznym, ale również religią. Byli oni przede wszystkim wyznawcami prawosławia, a patronatem nad wschodnio-chrześcijańskimi mieszkańcami Bieszczad i Beskidów objęła diecezja przemyska. Trwało to do XVI wieku, kiedy to powstała unia brzeska, która sprawiła, iż część prawosławnych duszpasterzy i wyznawców tej religii uznało zwierzchnictwo papieża, ale zachowało wschodni, tzw. bizantyński obrządek liturgiczny. Tak narodził się grekokatolicyzm, którego Łemkowie w dużej części są wyznawcami do dziś. Również po dziś dzień na terenach Bieszczad zachowała się spora ilość cerkwi greckokatolickich, nie tylko łemkowskich. Najstarsze z nich sięgają nawet XVI wieku, na przykład cerkiew w Bandrowie. Jeśli jesteś pasjonatem architektury sakralnej, koniecznie odwiedź te miejsca – Bystre, Chmiel, Czarna, Górzanka, Bandrów Narodowy, Hoszowczyk... Same cerkwie budowane były także na zachodnich terenach Łemkowszczyzny, na przykład w Krynicy-Zdrój.

 

Łemków różniła również kultura materialna, budownictwo, techniki dotyczące uprawiania ziemi czy hodowli zwierząt. Odrębne były także stroje ludowe – choć trudno jest wyróżnić tutaj jeden konkretny, gdyż każdy region miał swoją wersję. Są jednak pewne cechy wspólne dla wszystkich Łemków w sposobie ubierania się. Koszula szyta była z samodziałowego płótna z jednego złożonego płatu materiałowego z rękawami otwartymi, bez mankietów. Specyficzne były także spodnie, których było aż trzy rodzaje – gaczy, nohawky i chołoszni. Gaczy przyjmowały charakter bielizny, nohawky były płócienne, a chołoszni wytworzone z białego sukna. Na nohawkach znajdowały się także kolorowe wypustki, najczęściej czerwone lub niebieskie. Ubiorem letnim była kamizelka łajbyk, pozbawiona rękawów i kołnierza. Wykonywana najczęściej z jasnoniebieskiego lub białego sukna. Ozdabiane dwoma rzędami błyszczących guzików i czerwoną tasiemką. Najbardziej charakterystyczna była jednak hunia, czyli kurtka z brązowego albo białego sukna sięgająca do połowy uda. Do dziś możemy podziwiać wiele fotografii, na której Łemkowie je noszą. Oprócz tego Łemkowie zimą nosili czuhę. Uzupełnieniem były skórzane pasy, a także uherski kapelusz. 

 

Kobiety nosiły natomiast lniane koszule oplicze z szerokimi mankietami, ozdabiane białym lub czerwonym haftem. W czasach międzywojennych upowszechniły się w ich strojach także hafty krzyżykowe. Kabaty – czyli spódnice były marszczone w pasie lub pilsowane, długie do połowy łydki. Ozdabiane granatowymi haftami w symbolach kwiatów, a noszono do nich białe zapaski. Na nogi kobiety ubierały kierpce mocowane przy pomocy nawołoky, ubierane w lecie na płócienne onuce, a zimą na wełniane skarpety. Kobiety nosiły również gorsety szyte z czerwonego lub niebieskiego sukna, ozdabiane naszywkami z tasiemek, haftów lub krepiny. Później pojawiły się również czarne gorsety zdobione srebrzystymi cekinami i kolorowym jedwabiem. Zimą noszono futra lub białe kożuchy, w zależności od zamożności. Na ramionach pojawiały się płachty i rańtuchy, a głowę okalały chusty wiązane pod brodą. 

DJ

Zdjęcia (5)


Komentarze (2)

Dodanie komentarza oznacza akceptację regulaminu. Treści wulgarne, obraźliwe, naruszające regulamin będą usuwane.

Mirek
Mirek 16.10.2019, 06:55
Autor pomylił chyba Beskid Niski z Bieszczadami.
Redakcja
Redakcja 16.10.2019, 08:29
Łemkowie zamieszkiwali również tereny zachodnich Bieszczad, np. Dolinę Osławy, ale fakt, z tekstu mogło wynikać, jakoby byli mieszkańcami całych Bieszczad. Dziękujemy za czujne oko, poprawiliśmy. ;)

Pozostałe